آیه ۳۵ سوره نساء؛ آیه حکمین و داوری خانوادگی
به قلم: تحریریه
آیه ۳۵ سوره نساء برای اختلاف زن و شوهر یک داور از خانوادهٔ مرد و یکی از خانوادهٔ زن میخواهد؛ متن، تفسیر المیزان و نمونه و نسبتش با قانون امروز آمده است.

آیه ۳۵ سوره نساء برای وقتی است که بیم جدایی و ناسازگاری میان زن و شوهر میرود: یک داور از خانوادهٔ مرد و یک داور از خانوادهٔ زن فرستاده میشوند و آیه توفیق آشتی را به قصد اصلاح گره زده است. به این آیه «آیه حکمین» و «آیه شقاق» هم میگویند. امروز هم طبق مادهٔ ۲۷ قانون حمایت خانواده، دادگاه هر درخواست طلاق جز طلاق توافقی را برای صلح و سازش به داوری میفرستد.
برای امام جماعت یا بانوی مسجدی که گاهی زن و شوهری از محله گلایهشان را پیش او میآورند، این آیه فقط یک بحث تفسیری نیست؛ نشان میدهد آشتی از کجا شروع میشود و دست داوران تا کجا باز است.
متن و ترجمه آیه ۳۵ سوره نساء
متن عربی از سورهٔ نساء، آیهٔ ۳۵ در quran.com است و ترجمه از استاد حسین انصاریان:
«وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن یُرِیدَا إِصْلَاحًا یُوَفِّقِ اللَّهُ بَیْنَهُمَا ۗ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا خَبِیرًا»
«و [شما ای حاکمان شرع و عُقلا و بزرگان خانواده!] اگر از جدایی و ناسازگاری میان زن و شوهر بیم داشتید، پس داوری از خانواده مرد، و داوری از خانواده زن [برای رفع اختلاف] برانگیزید که اگر هر دو داور قصد اصلاح داشته باشند، خدا میان دو داور توافق و سازگاری ایجاد میکند [تا به صلاح زن و شوهر حکم کنند]؛ یقیناً خدا [به نیّات و اعمال شما] دانا و آگاه است.» (ترجمهٔ استاد حسین انصاریان)
کروشهها افزودهٔ مترجماند، نه متن آیه. انصاریان هم «یُرِیدَا» و هم «بَیْنَهُمَا» را به دو داور برگردانده است. مفسران در این یکصدا نیستند.
واژهٔ «شقاق» اندازهٔ اختلاف را نشان میدهد. علامه طباطبایی در المیزان (ج ۴، ص ۳۴۶) آن را چنین معنا کرده است: «الشقاق البینونة والعداوة»، یعنی جدایی و دشمنی. نام دیگر آیه، «آیه شقاق»، هم از همین واژه است.
«حَکَم» کیست و چرا از خانوادهٔ زن و مرد؟
حَکَم همان داور است، ولی آیه داور را از دو خانواده میخواهد. تفسیر نمونه (چاپ دار الکتب الاسلامیه، ج ۳، ص ۳۷۵ و ۳۷۶) این سازوکار را «محکمه صلح خانوادگی» مینامد و «یکی از شاهکارهای اسلام» میشمارد، و کار داوران را «بررسی علل و جهات ناسازگاری و فراهم نمودن مقدمات صلح و سازش» میداند.

چهار امتیاز داور خانوادگی در تفسیر نمونه
نمونه (ص ۳۷۶ و ۳۷۷) این امتیازها را چیزی میداند که محاکم دیگر ندارند:
- عاطفه در کار میماند. به تعبیر نمونه «در محیط خانواده نیز نمیتوان تنها با مقیاس خشک قانون و مقررات بی روح گام برداشت». داور خویشاوند میتواند عاطفهٔ دو همسر را به سوی آشتی ببرد.
- راز خانه پیش غریبه نمیرود. در دادگاه هر کس برای دفاع ناچار است ناگفتهها را بگوید. پیش خویشاوندان این حرفها یا از شرم گفته نمیشود، یا پیش محرمان گفته میشود و آن اثر بد را ندارد.
- نتیجه برای داور مهم است. داوران محاکم معمولی به تعبیر نمونه «غالبا بیتفاوتند»، اما آشتی یا جدایی دو همسر در زندگی داور خویشاوند هم اثر دارد.
- هزینه و تشریفات ندارد و دو طرف میتوانند در کمترین مدت به نتیجه برسند.
داوران چه ویژگیهایی باید داشته باشند؟
نمونه (ص ۳۷۷) میگوید حکمین باید «از میان افراد پخته و با تدبیر و آگاه دو فامیل» انتخاب شوند. به گزارش این تفسیر، در فقه هم شرط شده که دو حکم «بالغ و عاقل و عادل و نسبت به کار خود بصیر و بینا» باشند.
«إِن یُرِیدَا إِصْلَاحًا»؛ قصد اصلاح از کیست؟
آیه نتیجه را به یک شرط بسته است: «إِن یُرِیدَا إِصْلَاحًا». فرمان به اصلاح در آیهٔ نخست سورهٔ انفال هم آمده است و تفسیر کوتاه آیه «وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَیْنِکُمْ» را جداگانه نوشتهایم.
دربارهٔ فاعل «یُرِیدَا»، یعنی اینکه قصد اصلاح از کیست، المیزان و نمونه همنظر نیستند:
| تفسیر | نیت چه کسی؟ | عبارت خود تفسیر |
|---|---|---|
| نمونه، ج ۳، ص ۳۷۵ | دو داور | «اگر این دو حکم با حسن نیت و دلسوزی وارد کار شوند و هدفشان اصلاح میان دو همسر بوده باشد، خداوند کمک میکند و به وسیله آنان میان دو همسر الفت میدهد» |
| المیزان، ج ۴، ص ۳۴۶ | زن و شوهر | «إن یرد الزوجان نوعا من الإصلاح من غیر عناد ولجاج فی الاختلاف» |
به بیان سادهتر، المیزان میگوید اگر زن و شوهر بیلجبازی اصلاح بخواهند و کار را به دو داوری بسپارند که به آنها رضایت دارند، همین سپردن کار سازگاری میآورد.
به نظر ما، مصلح محله به هر دو خوانش نیاز دارد. اول نیت خودش را بسنجد که برای آشتی آمده یا برای اثبات حرف یکی از دو طرف. بعد ببیند زن و شوهر آمادهٔ اصلاحاند یا هنوز فقط میخواهند حق را به خود بدهند.
پایان آیه، «إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا خَبِیرًا»، به گفتهٔ نمونه هشداری به داوران دربارهٔ نیتشان است. المیزان هم میگوید توفیق به خدا نسبت داده شده چون سبب حقیقی اوست، هرچند سبب عادیاش خواستن اصلاح و پذیرفتن نظر داوران است. پس توفیق در این آیه به قصد اصلاح بسته است و وعدهای بیشرط نیست.
آیا داوران میتوانند زن و شوهر را از هم جدا کنند؟
دربارهٔ حد اختیار داوران، تفسیر نمونه (ج ۳، ص ۳۷۷) دو دیدگاه فقهی را گزارش میکند:
- برخی فقها حکم داوران را هر چه باشد لازمالاجرا دانستهاند. به گفتهٔ نمونه، ظاهر واژهٔ «حکم» در آیه هم همین را میرساند، چون مفهوم داوری نافذ بودن حکم است.
- بیشتر فقها نظر حکمین را «تنها در مورد سازش و رفع اختلاف میان دو همسر» لازمالاجرا میدانند، اما «در مورد جدایی، حکم آنها به تنهایی نافذ نیست».
نمونه خودش دیدگاه دوم را با پایان آیه، که از اصلاح سخن میگوید، سازگارتر میداند.
در الکافی، «باب الحکمین و الشقاق»، روایتی از حلبی از امام صادق (ع) همین مرز را روشنتر میکند (چاپ اسلامیه، ج ۶، ص ۱۴۶، حدیث ۲):
«لَیْسَ لِلْحَکَمَیْنِ أَنْ یُفَرِّقَا حَتَّی یَسْتَأْمِرَا الرَّجُلَ وَ الْمَرْأَةَ وَ یَشْتَرِطَا عَلَیْهِمَا إِنْ شِئْنَا جَمَعْنَا وَ إِنْ شِئْنَا فَرَّقْنَا فَإِنْ جَمَعَا فَجَائِزٌ فَإِنْ فَرَّقَا فَجَائِزٌ»
مضمون روایت این است که داوران تا از زن و مرد نظر نخواهند و با آن دو شرط نکنند که اختیار جمع کردن یا جدا کردن با داوران باشد، حق جدا کردن ندارند؛ و با چنین شرطی، هر دو کار رواست. حدیث ۱ و ۳ این باب هم همین شرط را میآورند.
استنباط حکم فقهی از این روایتها کار فقیه است و پرسش شرعی دربارهٔ زندگی خودتان را باید از مرجع تقلیدتان بپرسید. روایتهای دیگر دربارهٔ ارزش آشتی را در فضیلت آشتی دادن در احادیث آوردهایم.
از آیه تا قانون: داوری در طلاق امروز
قانون حمایت خانواده، مصوب ۱۳۹۱، در طلاق هم داوری خویشاوندان دو همسر را پیشبینی کرده است. مادهٔ ۲۷ آن، به نقل پایگاه معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات:
«در کلیه موارد درخواست طلاق، به جز طلاق توافقی، دادگاه باید به منظور ایجاد صلح و سازش موضوع را به داوری ارجاع کند. دادگاه در این موارد باید با توجه به نظر داوران رأی صادر و چنانچه آن را نپذیرد، نظریه داوران را با ذکر دلیل رد کند.»
رسیدگی به خود طلاق، طبق مادهٔ ۴ این قانون، در صلاحیت دادگاه خانواده است.
| حَکَم در آیه | داور مادهٔ ۲۷ و ۲۸ | داوری قراردادی | |
|---|---|---|---|
| داور کیست | یکی از خانوادهٔ مرد، یکی از خانوادهٔ زن | خویشاوندی که هر یک از دو همسر ظرف یک هفته معرفی میکند (مادهٔ ۲۸) | کسی که دو طرف با توافق برمیگزینند |
| هدف | اصلاح | «ایجاد صلح و سازش» | پایان دادن به اختلاف با رأی داور |
| اعتبار نظر داور | به گزارش نمونه، نزد بیشتر فقها در سازش نافذ است و در جدایی بهتنهایی نه | دادگاه با توجه به آن رأی میدهد و میتواند با ذکر دلیل نپذیرد | از راه دادگاه لازمالاجراست |
| دربارهٔ اصل طلاق | موضوعش همین ناسازگاری زن و شوهر است | فقط در درخواست طلاق، جز طلاق توافقی | راه ندارد |
ستون سوم همان داوریای است که داوران طرح اصلاح ذاتالبین با مجوز انجام میدهند، و مرزش روشن است: طبق مادهٔ ۴۹۶ قانون آیین دادرسی مدنی، دعاوی مربوط به اصل نکاح، فسخ آن، طلاق و نسب قابل ارجاع به داوری نیستند. اینکه کدام اختلافها به داوری رسمی سپرده نمیشوند را جداگانه توضیح دادهایم.
سه درس آیهٔ حکمین برای امامان و بانوان مصلح
اول بشنوید و راز نگه دارید. پیشنهاد ما این است که پیش از هر توصیه، حرف را تا آخر بشنوید؛ کسی که حس کند شنیده نشده، توصیه را هم سختتر میپذیرد. امتیازی که نمونه (ج ۳، ص ۳۷۶) برای داور خانوادگی میشمارد، یعنی ماندن راز زن و شوهر پیش آشنا، برای امام یا بانوی مسجد بیشتر یک مسئولیت است. شما از خانوادهٔ هیچکدام نیستید و آنچه میشنوید باید پیش خودتان بماند.
به نظر ما این رازداری یک استثنا دارد. اگر در حرفها پای تهدید، خشونت یا خطری برای جان زن، شوهر یا فرزندانشان در میان است، ماجرا دیگر جای آشتی دادن یا داوری محله نیست. آنجا راه، کمک گرفتن از مراجع انتظامی و قضایی است و رازداری نباید جلوی آن را بگیرد.
طرف هیچکس نباشید. در آیه هر داور از خانوادهٔ یکی از دو همسر است، ولی هر دو برای یک هدف میآیند: اصلاح. المیزان (ج ۴، ص ۳۴۶) حکمت فرستادن دو داور را این میداند: «لیکون أبعد من الجور والتحکم»، یعنی تا از ستم و خودرأیی دورتر باشد.
مصلح محله تنهاست و این وزنهٔ دوم را ندارد. اگر فقط یکی از دو طرف پیش شما آمده و پای خطری در میان نیست، پیش از هر نظری راهی برای شنیدن طرف دیگر پیدا کنید؛ نظری که فقط بر روایت یک نفر بنا شده، به چشم طرف دیگر جانبداری است، نه داوری.
مرز نقش خود را بشناسید. آیه آشتی را از خود خانوادهها شروع میکند. به نظر ما بهتر است شما هم بهجای آنکه جانشین خانوادهها شوید، با رضایت زن و شوهر بزرگان دو خانواده را به گفتوگو بیاورید؛ این برداشتی است که از همان ترتیب آیه میگیریم. کار مصلح محله آشتی دادن است و داوری در اختلافهایی که داوریپذیرند؛ اگر کار به درخواست طلاق رسید، رسیدگی با دادگاه خانواده است. جایگاه امام و بانوان مسجدی را در نقش مسجد در صلح و سازش محله بیشتر شرح دادهایم.
گاهی ناسازگاری زن و شوهر بیش از گفتوگوی خانوادگی به کمک متخصص نیاز دارد، و بهتر است آنها را به مشاورهٔ خانواده هم تشویق کنید. قانون حمایت خانواده در مادهٔ ۱۶ ایجاد «مراکز مشاوره خانواده» را «در کنار دادگاههای خانواده» پیشبینی کرده است. این مراکز همراه دادگاه کار میکنند: طبق مادهٔ ۱۹ به زوجین «خدمات مشاورهای» میدهند و در کارهایی که دادگاه به آنها میسپارد «سعی در ایجاد سازش» میکنند.
پرسشهای پرتکرار
آیه حکمین در کدام سوره است؟
آیهٔ حکمین آیهٔ ۳۵ سورهٔ نساء است، در جزء پنجم قرآن. به آن «آیه شقاق» هم میگویند، چون با عبارت «وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا» آغاز میشود و دربارهٔ بیم جدایی و ناسازگاری زن و شوهر است.
آیا داوران باید حتماً از خویشاوندان باشند؟
آیه داوری از خانوادهٔ هر یک از دو همسر را نام میبرد. مادهٔ ۲۸ قانون حمایت خانواده هم خویشاوند متأهل دستکم سیساله میخواهد، ولی طبق تبصرهٔ ۲ اگر چنین خویشاوندی نباشد، در دسترس نباشد یا نپذیرد، هر یک از زن و شوهر میتواند فرد واجد صلاحیت دیگری را معرفی کند. اگر معرفی نکنند، دادگاه خودش داور تعیین میکند.
در این آیه چه کسی داوران را میفرستد؟
فعل «فَابْعَثُوا» خطاب به جمع است و آیه نام مخاطب را نمیآورد. ترجمهٔ انصاریان در کروشه مخاطب را «حاکمان شرع و عُقلا و بزرگان خانواده» دانسته است. در قانون امروز ایران، در درخواست طلاق غیرتوافقی دادگاه کار را به داوری ارجاع میدهد و هر یک از زن و شوهر داور خود را معرفی میکند (مادهٔ ۲۷ و ۲۸).
منابع
- قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۳۵ (متن عربی)، quran.com
- ترجمهٔ قرآن، حسین انصاریان، متن در tanzil.net
- تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، چاپ دار الکتب الاسلامیه، ج ۳، ص ۳۷۵ تا ۳۷۷، کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت
- المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ج ۴، ص ۳۴۶، کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت
- الکافی، شیخ کلینی، چاپ اسلامیه، ج ۶، ص ۱۴۶، باب الحکمین و الشقاق، کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت
- قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ (مادهٔ ۴، ۱۶، ۱۹، ۲۷ و ۲۸)، معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات، خواندهشده در ۱۵ آبان ۱۴۰۵
- قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب ۱۳۷۹، مادهٔ ۴۹۶، مرکز پژوهشهای مجلس، خواندهشده در ۱۵ آبان ۱۴۰۵