نقش مسجد در صلح و سازش محله
به قلم: تحریریه
مسجد از دیرباز کانون گفتوگو و آشتی میان اهالی بوده است؛ از دکة القضاء در مسجد کوفه تا امامان و بانوان مسجدی که امروز مجوز رسمی داوری میگیرند.

اصلاح میان مردم و رفع کدورتها از برترین اعمال در آموزههای دینی است. این نوشتار به نقش تاریخی مسجد و امام و بانوان مسجدی در داوری و صلحوسازش میپردازد.
مسجدِ محله هنوز جایی است که اهالی هر هفته یکدیگر را در آن میبینند و امامِ جماعتش را به نام میشناسند. همین شناختِ دوطرفه از مسجد جای مناسبی برای آشتی میسازد. اختلافی که در محله شروع شده، اغلب در همان محله بهتر حل میشود.
چرا مسجد برای آشتی دادن جای مناسبی است؟
بیشترِ اختلافهای محله میان کسانی است که فردا هم باید کنار هم زندگی کنند: همسایهها، مالک و مستأجر، دو شریکِ یک مغازه، خویشاوندانی که بر سرِ ارث یا قرض دلخور شدهاند. برای چنین اختلافی، بُردن در دادگاه گاهی به قیمتِ از دست رفتنِ همان رابطه تمام میشود.
مسجد سه چیز دارد که پیدا کردنش جای دیگر سخت است. اول، امامی که هر دو طرف او را میشناسند و پشتِ سرش نماز خواندهاند. دوم، فضایی که خانهٔ هیچکدام از دو طرف نیست و کسی در آن میزبان یا مهمان حساب نمیشود. سوم، دیدارهای هر هفته که پیگیریِ آشتی را طبیعی میکند؛ قرارِ بعدی لازم نیست جداگانه گذاشته شود.
به نظرِ ما مهمترین سرمایهٔ مسجد در آشتی، اعتماد است نه ساختمان. امامی که اهالی به انصافش اطمینان دارند، پیش از هر قانون و آییننامهای، طرفین را پای گفتوگو مینشاند.
قرآن دربارهٔ اصلاح میان مردم چه میگوید؟
نامِ «اصلاح ذاتالبین» از آیهٔ نخستِ سورهٔ انفال آمده است: «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ». تفسیرِ کوتاهِ این آیه را در مقالهٔ تفسیر کوتاه آیه «وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَیْنِکُمْ» آوردهایم. دو آیهٔ دیگر هم همین مسیر را روشن میکنند.
در سورهٔ حجرات، آیهٔ ۱۰، آشتی دادن نتیجهٔ برادریِ مؤمنان دانسته شده است:
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ»
«جز این نیست که همه مؤمنان با هم برادرند؛ بنابراین [در همه نزاعها و اختلافات] میان برادرانتان صلح و آشتی برقرار کنید، و از خدا پروا نمایید که مورد رحمت قرار گیرید.» (ترجمهٔ استاد حسین انصاریان)
و در سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۱۴، اصلاح میان مردم کنارِ صدقه و کارِ نیک آمده است:
«لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ ۚ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا»
«در بسیاری از رازگوییهای آنان خیری نیست، جز کسی که [از این طریق] به صدقه، یا کار نیک، یا اصلاح در میان مردم فرمان دهد؛ و هر که برای طلب خشنودی خدا چنین کند، پس پاداش بزرگی به او خواهیم داد.» (ترجمهٔ استاد حسین انصاریان)
روایتهای پیامبر اکرم (ص) و اهلبیت (ع) دربارهٔ برتریِ آشتی دادن را در مقالهٔ فضیلت آشتی دادن در احادیث گردآوری کردهایم.
مسجد در تاریخ اسلام چه نقشی در حل اختلاف داشت؟
در مسجد کوفه جایی هست به نامِ «دکة القضاء»؛ سکو یا کرسیِ کوچکی که امام علی (ع) بر آن به قضاوت مینشست و رخدادها و قضاوتهایی از ایشان در همانجا نقل شده است. روایتی هم نقل شده که پیامبر اکرم (ص) در مسجد به قضاوت میپرداخت.
با این حال، فقیهان در این باره یکصدا نیستند. مشهور میانِ علما این است که قضاوت در مسجد مکروه است. برخی از فقیهان با استناد به قضاوتهای امام علی (ع) در دکة القضاء آن را مکروه ندانستهاند، برخی کراهت را شاملِ معصوم نمیدانند و برخی آن را به اوقاتِ نماز محدود کردهاند.
داوریِ امروزِ امامِ محله البته قضاوت به معنای فقهی و حقوقیِ آن نیست. داوری است که دو طرف با رضایتِ خودشان او را برمیگزینند؛ راهی که مادهٔ ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی پیش پای همهٔ کسانی گذاشته که اهلیتِ اقامهٔ دعوا دارند.
امام جماعت امروز در اختلافهای محله چه نقشی دارد؟
در طرح اصلاح ذاتالبین، امامِ جماعت دو نقش را کنار هم دارد: مُصلِح و داور. بهعنوانِ مُصلِح، طرفین را به گفتوگو و صلحوسازش میخواند. بهعنوانِ داور، اگر دو طرف اختلافشان را با توافق به او بسپارند، رأیی صادر میکند که از طریقِ دادگاه لازمالاجراست.
این نقشِ دوم آموزش و مجوز میخواهد. امامانی که در طرح ثبتنام میکنند، دورهٔ آموزشیِ دهساعتهٔ داوری و صلحوسازش را میگذرانند و پس از قبولی در آزمونِ صلاحیت، مجوزِ داوری را از مرکز مذاکره سرو، در چارچوبِ مقرراتِ قوهٔ قضاییه، میگیرند. پروندهها و رأیها از مسیرِ پلتفرم ثبت میشوند و داوران برای پرسشهای حقوقی به وکلای پشتیبان دسترسی دارند.
دامنهٔ کارِ داورانِ محله اختلافهای مالی، مالک و مستأجر، همسایگی، قراردادی و آن دسته از اختلافهای خانوادگی است که داوریپذیرند. جزئیاتِ قانونیِ داوری، از قراردادِ داوری تا اجرای رأی، را در مقالهٔ داوری رسمی و اعتبار رأی داور توضیح دادهایم.
یک توصیهٔ عملی: آشتیای که فقط شفاهی بماند، با گذشتِ چند ماه دوباره محلِ اختلاف میشود. پیشنهادِ ما این است که آنچه طرفین بر سرش توافق میکنند، هرچند ساده، روی کاغذ بیاید و هر دو امضا کنند.
بانوان مسجدی چه جایگاهی دارند؟
بسیاری از اختلافهای خانوادگی و اختلافهای میانِ بانوانِ محله، گفتوگویی میخواهند که با حضورِ یک بانو راحتتر شکل میگیرد. طرح اصلاح ذاتالبین برای همین، بانوانِ موقرِ مسجدی را هم به داوری میپذیرد: همان آموزش، همان آزمون و همان مجوزِ رسمیِ داوری، با تمرکز بر دعاوی خانوادگی و اختلافهای میانِ بانوانِ محله و در فضایی امن و محرمانه.
مسجد کجا راهِ حل نیست؟
همهٔ اختلافها را نمیشود در محله حل کرد. طبق مادهٔ ۴۹۶ قانون آیین دادرسی مدنی، دعوای ورشکستگی و دعاوی مربوط به اصلِ نکاح، فسخِ آن، طلاق و نسب قابلِ ارجاع به داوری نیستند، و امورِ کیفری هم داوریپذیر نیستند.
پرسشهای پرتکرار
آیا داوری امام جماعت اعتبار قانونی دارد؟
داوری با توافقِ دو طرف، طبق قانون آیین دادرسی مدنی نهادی رسمی است و رأیِ داور از طریقِ دادگاه لازمالاجراست. داورانِ طرح اصلاح ذاتالبین پس از آموزش و قبولی در آزمون مجوزِ داوری میگیرند و اصالتِ این مجوز در صفحهٔ استعلام قابلِ بررسی است.
هر اختلافی را میشود پیش امام محله برد؟
خیر. امورِ کیفری، دعوای ورشکستگی و دعاوی مربوط به اصلِ نکاح، طلاق و نسب داوریپذیر نیستند. اختلافهای مالی، مالک و مستأجر، همسایگی، قراردادی و اختلافهای خانوادگیِ داوریپذیر در دامنهٔ کارِ داورانِ محلهاند.
مگر قضاوت در مسجد مکروه نیست؟
مشهورِ علما قضاوت در مسجد را مکروه دانستهاند و برخی فقیهان با استناد به قضاوتهای امام علی (ع) در دکة القضاء آن را مکروه ندانسته یا کراهت را به اوقاتِ نماز محدود کردهاند. داوریِ امامِ محله هم قضاوت به این معنا نیست، بلکه داوری با توافقِ دو طرف است.
منابع
- قرآن کریم، سورهٔ حجرات، آیهٔ ۱۰
- قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۱۴
- ویکیشیعه: دکة القضاء
- قانون آیین دادرسی مدنی، مادهٔ ۴۵۴: ارجاع اختلاف به داوری
- قانون آیین دادرسی مدنی، مادهٔ ۴۹۶: دعاوی غیرقابل ارجاع به داوری