راهنمای جامع مذاکرهٔ قرارداد صادرات: از پیشفاکتور تا تسویه
قرارداد صادرات سندی است که فروشندهٔ ایرانی و خریدار خارجی در آن کالا، مقدار، کیفیت، قیمت، شرایط تحویل، پرداخت و راه حل اختلاف را مکتوب میکنند؛ پیشفاکتوری هم که خریدار بیتغییر امضا یا پرداخت کند ممکن است خودش همین قرارداد شود. بخش بزرگی از سود و زیان صادرکننده پیش از حرکت محموله و در همین بندها رقم میخورد، پس ترتیب مذاکره به اندازهٔ متن اهمیت دارد: اول مشخصات و تحویل، بعد پرداخت و قیمت، و در آخر بندهای حقوقی.
· ۱۹ دقیقه · تیم تحریریه
در یک نگاه
- پیشفاکتوری که خریدار بیتغییر امضا یا پرداخت کند ممکن است خودش قرارداد باشد؛ مهلت اعتبار و راه انعقاد را روی خود پیشفاکتور بنویسید.
- قاعدهٔ تحویل را با مکان دقیق و عبارت «اینکوترمز ۲۰۲۰» بنویسید؛ اینکوترمز مالکیت، پرداخت و حل اختلاف را تعیین نمیکند.
- در سیف، ریسک روی کشتی در بندر مبدأ منتقل میشود و بیمهٔ پیشفرضش حداقلی است.
- ایران عضو کنوانسیون بیع بینالمللی کالا نیست، اما ترکیه، عراق، روسیه و چین عضوند؛ در قرارداد روشن کنید کنوانسیون اعمال میشود یا نه.
- قیمت را بعد از مشخصات، تحویل، بازرسی و پرداخت ببندید؛ قیمت به همهٔ اینها بسته است.
فرض کنید خریدار پیشفاکتور اورهتان را با یک جمله برگردانده است: «با این اصلاحات قبول است.» زیرش، تلورانس مقدار به اختیار خودش درآمده، بازرسی به بندر تخلیه رفته و موعد پرداخت دیرتر شده است. هنوز کسی چیزی امضا نکرده، اما مذاکره شروع شده و هر سطر این برگه روی حاشیهٔ سود شما اثر دارد. به تجربهٔ ما، بهتر است همین برگه را پیشنویس اول قرارداد ببینید، نه سندی تشریفاتی.
قرارداد صادرات چیست و چه فرقی با پیشفاکتور دارد؟
قرارداد صادرات یک قرارداد فروش بینالمللی است که فروشندهٔ ایرانی و خریدار خارجی در آن کالا، مقدار، کیفیت، قیمت، تحویل، پرداخت و راه حل اختلاف را مکتوب میکنند. پیشفاکتور در اصل پیشنهاد فروشنده است. فرق این دو در شکل سند نیست؛ در این است که دو طرف به التزام رسیدهاند یا نه.
پیشفاکتور کِی خودش قرارداد میشود؟
طبق مادهٔ ۳۳۹ قانون مدنی، بیع پس از توافق در مبیع و قیمت با ایجاب و قبول واقع میشود و «ممکن است بیع به دادوستد نیز واقع گردد». مادهٔ ۱۹۱ هم عقد را با قصد انشا محقق میداند، به شرط آنکه همراه چیزی باشد که بر قصد دلالت کند. پس امضای خریدار زیر پیشفاکتور، یا واریز پولی که در آن خواسته شده، ممکن است همان قبولی باشد که عقد را میبندد.
کنوانسیون بیع بینالمللی کالا (وین ۱۹۸۰)، اگر بر قرارداد حاکم باشد، دقیقتر است:
- طبق بند ۱ مادهٔ ۱۴، پیشنهادی که کالا، مقدار و قیمت را معلوم کند و قصد التزام را نشان دهد، ایجاب است.
- طبق بند ۱ مادهٔ ۱۸، رفتار هم میتواند قبول باشد، اما سکوت بهتنهایی قبول نیست.
- طبق مادهٔ ۱۹، پاسخی که قیمت، پرداخت، کیفیت، مقدار، محل و زمان تحویل، حدود مسئولیت یا حل اختلاف را عوض کند «ایجاب متقابل» است، نه قبول.
پس پیشفاکتوری که «با این اصلاحات» برگشته هنوز قرارداد نیست، هر قدر هم تیم فروش آن را تمامشده بداند. در مقابل، پیشفاکتور بیقیدی که امضا یا پرداخت شده ممکن است شما را به همان قیمت و تاریخ متعهد کند، حتی اگر بازار عوض شده باشد. مهلت اعتبار و راه انعقاد را روی خود پیشفاکتور بنویسید.
نمونهٔ بند پیشفاکتور: «این پیشفاکتور تا ساعت … روز … به وقت تهران معتبر است. قرارداد فقط با امضای همین متن بی هیچ تغییر، یا با واریز پیشپرداخت آن در همین مهلت، منعقد میشود. هر تغییری پیشنهاد تازه است و تا فروشنده کتباً نپذیرد، او را متعهد نمیکند.»
پیشفاکتور مفصل یا قرارداد کامل؟
برای محمولهٔ تکی با خریداری که میشناسید، پیشفاکتوری مفصل ممکن است کافی باشد. برای قرارداد چندمحمولهای یا خریدار تازه، قرارداد کامل لازم است؛ فرمول قیمت، بند تحریم و قانون حاکم در دو سطر پیشفاکتور جا نمیشوند. بعد از امضای قرارداد کامل، هر پیشفاکتور تازه فقط مقدار، قیمت و زمان همان محموله را بگوید و صریحاً به قرارداد اصلی ارجاع دهد، تا توافقی تازه تلقی نشود که بندهای قرارداد را بیصدا عوض کرده است.
پیش از مذاکره: خریدار، کشور مقصد و ریسکها را بشناسید
در قراردادهای پتروشیمی، کار ما از ساعت اول با تیم تجاری و فنی موکل شروع میشود تا اقتصاد معامله، مدل قیمتگذاری و نقاط حساس فنی روشن شود. مذاکره بدون این تصویر، مذاکرهٔ کور است. پیش از اولین عدد، چهار چیز را بدانید.
خریدار کیست و چه کسی از طرف او امضا میکند. نام ثبتی، کشور و اختیار امضاکننده را بخواهید. قرارداد با واسطهای که بعداً میگوید «خریدار اصلی قبول نکرد» نیمهکاره است.
پول از کدام بانک و از چه مسیری میآید. بانک دو طرف و ارز پرداخت را پیش از قیمت قطعی کنید. مسیری که برای فروشندهٔ ایرانی کار نکند، بهترین شرط پرداخت را هم بیاثر میکند.
کشور مقصد عضو کنوانسیون وین هست یا نه. ایران عضو نیست، اما بسیاری از کشورهای منطقه عضوند. طبق صفحهٔ وضعیت کنوانسیون در آنسیترال، کنوانسیون ۹۷ عضو دارد و وضعیت کشورهای نزدیک ما تا آبان ۱۴۰۵ این است:
| وضعیت | کشورها |
|---|---|
| عضو | عراق، ترکیه، روسیه، چین، ارمنستان، آذربایجان، گرجستان، سوریه، لبنان، بحرین، عربستان (جز بخش سوم)، ترکمنستان، ازبکستان، قرقیزستان |
| عضو نیست | ایران، امارات، هند، پاکستان، افغانستان، عمان، قطر، کویت، قزاقستان، تاجیکستان |
روسیه و ارمنستان اعلامیهٔ لزوم شکل کتبی دادهاند؛ با خریدار این دو کشور، قبول و اصلاح قرارداد را فقط وقتی تمامشده بدانید که مکتوب شده باشد. عربستان طبق مادهٔ ۹۲ اعلام کرده به بخش سوم کنوانسیون (تعهدات دو طرف، ضمانت اجراها و انتقال ریسک) ملتزم نیست؛ پس با خریدار سعودی، مهلت ادعا و معافیت را صریح در خود قرارداد بنویسید. اعلامیهٔ چین و ارمنستان دربارهٔ بند ۱(ب) مادهٔ ۱ است و اثرش را در بخش قانون حاکم میبینید.
اگر این خریدار نخرد، چه میکنید. بهترین گزینهٔ شما اگر این معامله سر نگیرد، مثلاً خریداری دیگر که واقعاً بشود به او فروخت، همان BATNA شماست و اندازهٔ انعطافتان پشت میز را تعیین میکند. بقیهٔ آمادهسازی را در یادداشت آنچه پیش از هر جلسهٔ مذاکره باید آماده کنید آوردهایم.
شرایط پرداخت را پیش از عدد دادن با تعهد ارزیتان هماهنگ کنید. ضوابط روز بازگشت ارز صادراتی را از بانک عامل بپرسید و به عدد یا مهلتی که جایی شنیدهاید تکیه نکنید.
بندهای اصلی: کالا، مقدار، کیفیت و قیمت را اندازهپذیر بنویسید
هر کلمهای که نشود اندازهاش گرفت، راه اختلاف را باز میگذارد: «کیفیت استاندارد»، «حدود … تن»، «قیمت روز». نمونهمتنهای این راهنما ساختار هر بند را نشان میدهند؛ نمونه قرارداد صادرات آمادهای نیستند که بشود عیناً امضایشان کرد.
شرح کالا و مشخصات فنی
مشخصات را با پارامتر، حد مجاز و روش آزمون بنویسید، نه با صفت. اوره، کنسانترهٔ سنگآهن و فولاد هر کدام شاخصهای کیفی خودشان را دارند؛ همان شاخصهایی را در قرارداد بیاورید که خریدار و آزمایشگاه مقصد اندازه میگیرند و بر سر قیمت اثر میگذارند. روش آزمون را هم نام ببرید، چون دو آزمایشگاه با دو روش ممکن است دو عدد بدهند. در مذاکره و تنظیم قراردادهای صادرات اوره و قراردادهای فیدستاک، همین مشخصات فنی را با تیم فنی موکل مرور میکنیم.
مقدار و تلورانس
در محمولهٔ فله، وزن دقیق تا بارگیری معلوم نیست؛ پس مقدار با درصدی بیش یا کم نوشته میشود. سه چیز را روشن کنید: درصد، اینکه انتخاب در این بازه به اختیار فروشنده است یا کشتی، و قیمت مقدار اضافه. همان تلورانس را عیناً در اعتبار اسنادی تکرار کنید؛ اعتباری که مقدار را بیتلورانس آورده، هنگام ارائهٔ اسناد به بانک دردسر میشود.
نمونهٔ بند مقدار: «مقدار هر محموله … تن متریک است، با … درصد بیش یا کم به اختیار فروشنده و به قیمت قرارداد. همین تلورانس در اعتبار اسنادی درج میشود.»
معیار نهایی وزن و کیفیت
قرارداد باید بگوید وزن و کیفیت کجا، به دست چه کسی و با چه سندی نهایی میشود. به تجربهٔ ما، برای صادرکننده بهتر است شرط کند گواهی بازرس مستقل در بندر بارگیری برای هر دو طرف نهایی و الزامآور باشد، چون نمونهبرداری در بندر کشور خودش و پیش از سپردن کالا به حملکننده انجام میشود. اگر خریدار گواهی بندر تخلیه را ملاک بخواهد، قیمت باید ریسک تغییر رطوبت و وزن در مسیر را هم در خود داشته باشد.
نمونهٔ بند معیار نهایی: «وزن و کیفیت هر محموله را بازرس مستقل … هنگام بارگیری در بندر … تعیین میکند و گواهی او برای هر دو طرف نهایی و الزامآور است. هزینهٔ بازرسی با … است.»
قیمت ثابت یا فرمولی
قیمت ثابت برای محمولهٔ تکی معمولاً بس است. در قرارداد بلندمدت، یا کالایی که قیمتش هر روز جابهجا میشود، قیمت فرمولی میآید: شاخصی مورد توافق، بهاضافه یا منهای اختلافی ثابت. چنین فرمولی سه جزء لازم دارد:
- دورهٔ مبنا: میانگین شاخص در کدام روزها حساب میشود؛ مثلاً حول تاریخ بارنامه یا در ماه بارگیری.
- جدول تعدیل: اگر مشخصات از حد قرارداد فاصله گرفت، قیمت چقدر جابهجا میشود؛ مثلاً به ازای هر واحد انحراف یک مشخصهٔ کلیدی کیفیت از حد توافق.
- ارز و هزینهها: ارز قرارداد و ارز پرداخت کدام است و هزینهٔ بانکی و تبدیل با کیست.
شاخص باید منتشرشده و در دسترس هر دو طرف باشد. اگر قیمت نهایی تا پایان دورهٔ مبنا یا رسیدن گواهی کیفیت معلوم نمیشود، بنویسید فاکتور موقت بر چه پایهای صادر میشود و تسویهٔ نهایی کی و با کدام گواهی انجام میشود. در قرارداد چندساله، سازوکار بازنگری قیمت هم بگذارید و بنویسید اگر توافق نشد چه میشود.
نمونهٔ بند قیمت: «قیمت هر تن برابر است با میانگین شاخص … در دورهٔ … ، بهاضافهٔ … ، و به ازای هر … واحد انحراف مشخصهٔ کلیدی کیفیت از … ، … واحد تعدیل میشود. فاکتور موقت بر پایهٔ … صادر میشود و تسویهٔ نهایی ظرف … روز از صدور گواهی کیفیت انجام میشود.»
شرایط تحویل: قاعدهٔ اینکوترمز را با مکان و نسخه بنویسید
اینکوترمز ۲۰۲۰ قاعدههای اتاق بازرگانی بینالمللی است برای اینکه کالا کجا تحویل شود، ریسک کی به خریدار برسد و هزینهٔ حمل و بیمه با کی باشد. یازده قاعده دارد: هفت قاعده برای هر روش حمل و چهار قاعده فقط برای حمل دریایی و آبراه داخلی. تا آبان ۱۴۰۵، خود اتاق نسخهٔ ۲۰۲۰ را آخرین نسخه میداند.
راهنمای اینکوترمز وزارت بازرگانی آمریکا میخواهد نام قاعده، مکان دقیق و نسخه با هم بیاید. «فوب بندر امام» ناقص است؛ «تحویل روی کشتی (فوب)، اسکلهٔ … ، بندر امام خمینی، طبق اینکوترمز ۲۰۲۰» دقیق است.
| قاعده | تحویل و انتقال ریسک | کاربرد |
|---|---|---|
| تحویل روی کشتی (فوب) | روی کشتی در بندر بارگیری | فله |
| هزینه و کرایه (سیافآر) | روی کشتی در بندر بارگیری؛ کرایه تا مقصد با فروشنده | فله، وقتی فروشنده کشتی میگیرد |
| هزینه، بیمه و کرایه (سیف) | روی کشتی در بندر بارگیری؛ کرایه و بیمهٔ حداقلی تا مقصد با فروشنده | فله، وقتی فروشنده کشتی و بیمه را میگیرد |
| تحویل به حملکننده (افسیاِی) | تحویل به حملکننده در مکان نامبرده | کانتینر، حمل چندوجهی، پایانه |
| کرایه پرداختشده تا (سیپیتی) و کرایه و بیمه پرداختشده تا (سیآیپی) | تحویل به حملکننده در کشور فروشنده؛ کرایه، و در سیآیپی بیمه، تا مقصد با فروشنده | هر روش حمل |
| تحویل در محل (دیاِیپی) | در مقصد نامبرده | تحویل در کشور خریدار |
در سیف، نام قاعده و جای انتقال ریسک با هم نمیخوانند. مکانی که کنار نام قاعده میآید بندر مقصد است، اما طبق راهنمای ارزشگذاری گمرکی دولت بریتانیا ریسک وقتی منتقل میشود که کالا روی کشتی در بندر مبدأ است. بیمهٔ پیشفرضش هم پوشش «سی» از شرایط بیمهٔ کالای مؤسسه است، یعنی حداقلی؛ در سیآیپی، نسخهٔ ۲۰۲۰ پوشش گستردهتر «اِی» را خواسته است. اگر خریدار پوشش بیشتری میخواهد، آن را در قرارداد بنویسید و هزینهاش را در قیمت ببینید.

در سیف، کرایه و بیمه تا بندر مقصد با فروشنده است، اما ریسک در بندر مبدأ منتقل میشود
برای کانتینر، فوب و سیف جای درستی نیستند. فهرستوارسی اتاق بازرگانی بینالمللی فوب را برای فلهای میداند که روی کشتی بار میشود، و برای کانتینر بهجای فوب افسیاِی و بهجای سیف سیپیتی یا سیآیپی را پیشنهاد میکند. کانتینری که در پایانه تحویل دادهاید، با فوب تا بارگیری روی کشتی هنوز در ریسک شماست. اگر اعتبار اسنادی بارنامهٔ «بارگیریشده روی کشتی» بخواهد، افسیاِی ۲۰۲۰ گزینهای برایش دارد: با توافق دو طرف، خریدار از حملکنندهٔ خودش میخواهد چنین بارنامهای به فروشنده بدهد. این گزینه خودکار نیست و باید در قرارداد بیاید.
اینکوترمز همهچیز را هم تعیین نمیکند. طبق همان راهنمای وزارت بازرگانی آمریکا، دربارهٔ انتقال مالکیت، قیمت، روش و زمان پرداخت، کالای معیوب، تأخیر و حل اختلاف چیزی نمیگوید. فهرستوارسی اتاق بازرگانی بینالمللی هم هشدار میدهد که حتی با قاعدهٔ روشن، سر هزینهٔ بارگیری، تخلیه، پایانه و کانتینر اختلاف زیاد پیش میآید. این هزینهها را جدا و با نام بنویسید.
شرایط پرداخت صادرات و تضمینها: ابزار را با ریسک خریدار بسنجید
راهنمای روشهای پرداخت وزارت بازرگانی آمریکا ابزارها را از نگاه صادرکننده اینطور میچیند، از کمریسک به پرریسک:
- پیشپرداخت: ریسک اعتباری صادرکننده را حذف میکند.
- اعتبار اسنادی: از امنترین ابزارها؛ بانک در برابر اسناد مطابق با شرایط اعتبار پرداخت میکند.
- وصول اسنادی: اسناد از مسیر بانکها میرود، اما «بدون فرایند راستیآزمایی و با امکان پیگیری محدود».
- حساب باز: کالا پیش از پول میرود؛ از پرریسکترین گزینهها برای صادرکننده.
- فروش امانی: پول بعد از فروش کالا به دست خریدار میرسد؛ بسیار پرریسک.
شرط پرداخت میتواند ترکیبی باشد: بخشی پیشپرداخت و مانده با اعتبار اسنادی یا در برابر اسناد. درصد پیشپرداخت را سابقهٔ خریدار، ریسک کشورش و وزن دو طرف در مذاکره تعیین میکند، نه یک عدد ثابت.
اعتبار اسنادی باید با قرارداد بخواند: مقدار و تلورانس، آخرین تاریخ حمل، بندرها، اسناد خواستهشده و گواهی بازرس. به تجربهٔ ما، بهتر است در قرارداد بنویسید متن اعتبار پیش از گشایش به تأیید فروشنده برسد، چون بعد از گشایش هر اصلاحی باید دوباره از مسیر خریدار و بانکش بگذرد.
نمونهٔ بند پرداخت: «مانده با اعتبار اسنادی دیداری پرداخت میشود که بانک … دستکم … روز پیش از آغاز دورهٔ بارگیری گشایش کند و متنش پیش از گشایش به تأیید فروشنده رسیده باشد. فروشنده تا گشایش اعتبار مطابق، ملزم به بارگیری نیست.»
بازرسی، ادعای کیفیت و جریمهها: مهلت ادعا را کوتاه و روشن کنید
بند بازرسی چهار پرسش را جواب میدهد: بازرس کیست، نمونه کجا و کی برداشته میشود، نمونهٔ شاهد تا کی نگه داشته میشود، و گواهی کدام بازرس نهایی است. پرسشی که اینجا بیجواب بماند، روز اختلاف بیحضور شما جواب داده میشود.
مهلت ادعا. اگر کنوانسیون وین بر قرارداد حاکم باشد، خریدار باید عدم انطباق را در مدتی معقول پس از آنکه کشفش کرده یا باید کشفش میکرد، با ذکر نوعش به فروشنده اطلاع دهد، وگرنه حق استناد به آن را از دست میدهد (بند ۱ مادهٔ ۳۹). اگر قرارداد مدت تضمین نگذاشته باشد، اطلاعی که دیرتر از دو سال پس از تحویل واقعی کالا برسد در هر حال بیاثر است (بند ۲). «مدت معقول» تفسیرپذیر است و سقف دوساله برای محمولهای که مدتها پیش تسویه شده بلاتکلیفی زیادی است. مهلت ادعا را کوتاه بنویسید، شروعش را به اتفاقی معین گره بزنید و مدرک لازم را نام ببرید.
نمونهٔ بند ادعا: «هر ادعای خریدار دربارهٔ کیفیت یا مقدار باید ظرف … روز از ورود کشتی به بندر تخلیه، کتباً و با گزارش بازرس مستقل … اعلام شود. ادعایی که دیرتر یا بدون این گزارش برسد پذیرفته نیست.»
وجه التزام. اگر قانون ایران بر قرارداد حاکم باشد، طبق مادهٔ ۲۳۰ قانون مدنی، وقتی در قرارداد شرط شده که متخلف مبلغ معینی بهعنوان خسارت بپردازد، دادگاه نمیتواند او را به بیشتر یا کمتر از آن محکوم کند. طبق مادهٔ ۲۲۱ هم خسارت عدم انجام تعهد وقتی قابل مطالبه است که جبرانش تصریح شده باشد، یا عرفاً به منزلهٔ تصریح باشد، یا قانون آن را موجب ضمان بداند. پس وجه التزام را دوطرفه و با سقف بنویسید: برای تأخیر شما در بارگیری، و برای تأخیر خریدار در پرداخت یا گشایش اعتبار. سقف کلی مسئولیت و استثنای خسارت غیرمستقیم، مثل سود ازدسترفتهٔ خریدار، را هم مذاکره کنید.
زمان بارگیری و معطلی کشتی. در محمولهٔ فله با فوب یا سیافآر، زمان مجاز بارگیری و تخلیه و هزینهٔ معطلی کشتی هم پول جابهجا میکنند. بنویسید زمان مجاز از کی شمرده میشود، چه روزهایی حساب نمیشود و معطلی با کیست. در فوب کشتی را خریدار میگیرد و در سیافآر فروشنده، و همین معلوم میکند کدام طرف با مالک کشتی طرف حساب است.
فورس ماژور، تحریم، قانون حاکم و حل اختلاف
فورس ماژور
طبق مواد ۲۲۷ و ۲۲۹ قانون مدنی، متعهد وقتی محکوم به خسارت نیست که ثابت کند مانع علتی خارجی و بیرون از اختیار او بوده است. بند ۱ مادهٔ ۷۹ کنوانسیون وین هم معافیت را به مانعی خارج از کنترل طرف بسته است که هنگام انعقاد بهطور معقول قابل پیشبینی نبوده و نمیشده از آن پرهیز کرد یا بر آن غلبه کرد.
این تعریفها روز اختلاف تفسیرپذیرند. بند فورس ماژور قرارداد چهار چیز را روشن کند: فهرست رویدادها، مهلت و مدرک اطلاع، مدت تعلیق تعهدات، و حق فسخ اگر تعلیق از آن مدت گذشت.
بند تحریم، جدا از فورس ماژور
تحریمی که پیش از امضا وجود داشته، رویداد پیشبینینشده نیست؛ اگر آن را در فهرست فورس ماژور بگذارید، طرف مقابل ممکن است بگوید هنگام امضا از آن خبر داشتید. بند تحریم را جدا بنویسید: محدودیت مشمول را تعریف کنید، اثرش را بگویید (تعلیق، مسیر پرداخت یا حمل جایگزین، و در آخر فسخ)، مسئولیت خسارت را برای این حالت بردارید و تکلیف پیشپرداخت و محمولههای در راه را روشن کنید.
نمونهٔ بند تحریم: «اگر پس از انعقاد این قرارداد، انجام تعهدات هر طرف به سبب محدودیتهای تعریفشده در پیوست … ناممکن شود، طرف متأثر ظرف … روز اطلاع میدهد و تعهدات تا … روز معلق میماند تا مسیر پرداخت یا حمل جایگزین پیدا شود. پس از آن، هر طرف میتواند قرارداد را بیمسئولیت جبران خسارت فسخ کند و تکلیف پیشپرداخت طبق بند … است.»
قانون حاکم بر قرارداد
متن مادهٔ ۹۶۸ قانون مدنی در سامانهٔ مرکز پژوهشهای مجلس این است: «تعهدات ناشی از عقود تابع قانون محل وقوع عقد است مگر این که متعاقدین آن را صریحاً یا ضمناً تابع قانون دیگری قرار داده باشند». چند منبع حقوقی دیگر، از جمله مقالهای در مجلهٔ بینالمللی پژوهش ملل (اردیبهشت ۱۴۰۲)، همین ماده را با عبارت «اتباع خارجه بوده و» نقل میکنند، که انتخاب قانون دیگر را به قراردادی محدود میکند که هر دو طرفش خارجیاند. در اینکه طرف ایرانی هم میتواند قانون خارجی برگزیند، میان حقوقدانان اختلاف است. ما اینجا نتیجهٔ قطعی نمیگیریم؛ این انتخاب را برای همان قرارداد و پیش از امضا بسنجید.
در داوری بینالمللی تصویر روشنتر است. طبق بند ب مادهٔ ۱ قانون داوری تجاری بینالمللی (۱۳۷۶)، داوریای که یک طرفش هنگام انعقاد موافقتنامه تبعهٔ ایران نباشد بینالمللی است. در داوری تابع این قانون، داور طبق بند ۱ مادهٔ ۲۷ بر اساس قواعد حقوقی برگزیدهٔ طرفین تصمیم میگیرد، و طبق بند ۴ همان ماده در هر حال بر اساس شرایط قرارداد و با در نظر گرفتن عرف بازرگانی.
کنوانسیون وین هم بیاثر نیست. طبق بند ۱(ب) مادهٔ ۱، اگر قواعد حل تعارض به قانون یک کشور عضو برسد، کنوانسیون اعمال میشود، حتی وقتی فروشنده ایرانی است. کسی که قانون ترکیه را برای قرارداد با خریدار ترک برگزیده، ممکن است بیآنکه بداند کنوانسیون را هم برگزیده باشد. این راه در چین و ارمنستان بسته است: دادگاههای این دو کشور، به سبب اعلامیهشان، کنوانسیون را از راه بند ۱(ب) اعمال نمیکنند. طبق مادهٔ ۶ هم طرفین میتوانند اعمالش را کنار بگذارند. پس در هر قراردادی، بهخصوص با خریدار چینی یا ارمنی، صریح بنویسید کنوانسیون اعمال میشود یا نه.
نمونهٔ بند قانون حاکم: «این قرارداد تابع قانون … است. کنوانسیون بیع بینالمللی کالا (وین ۱۹۸۰) بر آن اعمال میشود / نمیشود. نسخهٔ … این قرارداد ملاک تفسیر است.»
حل اختلاف
بند حل اختلاف را در راهنمای داوری تجاری و نوشتن شرط داوری مفصل باز کردهایم؛ برای قرارداد صادرات دو نکته را همینجا بدانید. اگر پیشنویس خریدار داورانی همتابعیت خودش را پیشبینی کرده، طبق مادهٔ ۴۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی و بند ۱ مادهٔ ۱۱ قانون داوری تجاری بینالمللی، طرف ایرانی پیش از بروز اختلاف نمیتواند به چنین ترکیبی ملتزم شود؛ این بند را پیش از امضا اصلاح کنید. و مقر داوری را با نگاه به جایی انتخاب کنید که رأی باید اجرا شود: بپرسید رأی صادرشده در آن مقر، در کشوری که طرف مقابل دارایی دارد، اجراشدنی است یا نه.
ترتیب درست مذاکرهٔ بندها: از کماختلاف به پراختلاف
پیش از متن کامل، اسکلت توافق را در سندی کوتاه و عددی میچینیم، و در مذاکرهٔ قراردادهای تجاری میانبنگاهی ساختار و سازوکار حل اختلاف را هم در همین سند مفهومی میگذاریم. اینطور مرز اصلی منافع دو طرف در صفحهٔ دوم دیده میشود، نه در صفحهٔ سیام. ترتیبی که برای مذاکرهٔ بندهای قرارداد صادراتی پیشنهاد میکنیم این است:
- اول: مشخصات، مقدار و تلورانس
- دوم: قاعدهٔ تحویل و زمانبندی حمل
- سوم: بازرسی و ادعا
- چهارم: پرداخت و تضمین
- پنجم: قیمت یا فرمول قیمت
- ششم: وجه التزام و سقف مسئولیت
- هفتم: فورس ماژور، تحریم، قانون حاکم و داوری

ترتیب مذاکرهٔ بندها؛ از کماختلاف به پراختلاف
هر بند روی بند بعدی اثر دارد. قیمت به مشخصات و قاعدهٔ تحویل بسته است؛ اوره با فوب و همان اوره با سیف دو قیمت دارد. تضمین پرداخت به اسناد حمل بسته است و اسناد حمل به قاعدهٔ تحویل. اگر قیمت را اول ببندید، هر تغییری که بعد در تحویل، بازرسی یا پرداخت بپذیرید امتیازی یکطرفه است که دیگر عددی برای جبرانش روی میز نمانده.
بندهای حقوقی آخر میآیند چون به بقیه وابستهاند و معمولاً پراختلافتریناند، نه چون کماهمیتاند. سرفصلشان را از همان سند کوتاه روی میز بگذارید.
خریداری که دم پایان بازهٔ بارگیری فشار میآورد، یا بعد از توافق قیمت بند تازه میخواهد، دو صحنهٔ آشنای تاکتیکهای فشار مثل مهلت ساختگی و نیبلینگ را تکرار میکند. قیمت را در دقیقهٔ آخر با بند حل اختلاف یا قانون حاکم معاوضه نکنید. چند دلار در هر تن همان روز دیده میشود؛ هزینهٔ داوری در کشور خریدار روزی که اختلاف پیش آمد.
اگر میتوانید، پیشنویس اول را خودتان بفرستید. طرفی که متن اول را مینویسد ساختار و پیشفرضها را تعیین میکند و طرف دیگر فقط اصلاح میخواهد. در روش کار ما هر تغییر پیشنویس با تیم تجاری موکل بررسی میشود و همهٔ نشستها مستند میشوند، چون جمع امتیازهای کوچک فقط وقتی دیده میشود که جایی ثبت شده باشند. در قرارداد بلندمدت، بعد از امضا هم مفاد را دورهای پایش میکنیم و اگر شرایط عوض شد، اصلاحیه یا مذاکرهٔ تعدیل پیشنهاد میدهیم.
۱۰ خطای رایج صادرکنندگان و چکلیست پیش از امضا
خطاهایی که حاشیهٔ سود را میبرند
- قرارداد دانستن پیشفاکتوری که «با این اصلاحات قبول است». این پیشنهاد تازه است، نه قبول. پیش از روشن شدن تکلیفش بار نزنید؛ بارگیری ممکن است قبول اصلاحات تلقی شود.
- فوب بینسخه و بیمکان دقیق.
- فوب یا سیف برای کانتینر. برای کانتینر، بهجای فوب افسیاِی، و بهجای سیف سیپیتی یا سیآیپی.
- بیمهٔ کامل دانستن بیمهٔ سیف. پوشش پیشفرضش حداقلی است.
- انتظار اینکه اینکوترمز مالکیت یا پرداخت را تعیین کند.
- اعتبار اسنادی ناهمخوان با قرارداد.
- فرمول قیمت بیدورهٔ مبنا و بیجدول تعدیل.
- قرارداد بیمهلت ادعا.
- تحریم در دل فورس ماژور.
- قانون حاکم یا داوری خالی، یا داوران همتابعیت خریدار.
چکلیست ۱۲ بند کلیدی پیش از امضا
| بند | پیش از امضا بپرسید |
|---|---|
| طرفین | نام ثبتی و اختیار امضاکننده روشن است؟ |
| شرح کالا | هر پارامتر حد مجاز و روش آزمون دارد؟ |
| مقدار و تلورانس | درصد، اختیار انتخاب و قیمت مقدار اضافه آمده؟ |
| قیمت | دورهٔ مبنا، جدول تعدیل، ارز و تسویهٔ نهایی نوشته شده؟ |
| تحویل | قاعده، مکان دقیق و «اینکوترمز ۲۰۲۰» با هم آمده؟ هزینههای پایانه جداست؟ |
| زمانبندی حمل | دورهٔ بارگیری، زمان مجاز و معطلی تعیین شده؟ |
| پرداخت و تضمین | ابزار، مهلت گشایش اعتبار و فهرست اسناد مشخص است؟ |
| بازرسی | بازرس، محل نمونهبرداری و گواهی نهایی تعیین شده؟ |
| ادعا | مهلت، شروع مهلت و مدرک لازم نوشته شده؟ |
| وجه التزام و سقف مسئولیت | برای هر دو طرف و با سقف آمده؟ |
| فورس ماژور و تحریم | دو بند جدا، با اطلاع، تعلیق و حق فسخ؟ |
| قانون حاکم، زبان و حل اختلاف | قانون، وضعیت کنوانسیون، نسخهٔ ملاک و مقر داوری روشن است؟ |
اگر حتی یکی از این پرسشها جواب ندارد، متن هنوز آمادهٔ امضا نیست. اگر طرف مقابل برای بررسی متن وقت نمیدهد، یادداشت حق شما برای بررسی و اصلاح بندها پیش از امضا را هم ببینید.
قرارداد صادرات در دست مذاکره دارید؟ اگر خریدار پیشنویس خودش را فرستاده و برای امضا عجله دارد، پیش از آنکه متعهد شوید متن را با ما بازبینی کنید. درخواست جلسه بدهید؛ در کمتر از ۲۴ ساعت با شما تماس میگیریم و امکانسنجی اولیه را محرمانه انجام میدهیم.
بیشتر بخوانید
- داوری تجاری چیست؟ راهنمای جامع داوری داخلی و بینالمللی برای شرکتها
- مذاکره تجاری چیست؟ تفاوت مذاکره تجاری با مذاکره عادی
- ۸ تاکتیک فشار در مذاکره و راه خنثی کردن هر کدام
پرسشهای پرتکرار
آیا پیشفاکتور بهتنهایی قرارداد محسوب میشود؟
ممکن است. طبق مادهٔ ۳۳۹ قانون مدنی، بیع پس از توافق در کالا و قیمت با ایجاب و قبول یا با دادوستد واقع میشود؛ پس پیشفاکتوری که خریدار بیتغییر امضا یا پرداخت کند ممکن است همان قرارداد باشد. اگر کنوانسیون وین حاکم باشد، پاسخی که قیمت، مقدار یا تحویل را عوض کند طبق مادهٔ ۱۹ ایجاب متقابل است، نه قبول.
قرارداد صادرات به چه زبانی تنظیم شود؟
به زبانی که هر دو طرف و مشاوران حقوقیشان روان میخوانند. اگر قرارداد دو زبانه است، بندی بنویسید که در اختلاف میان دو نسخه کدام ملاک است؛ دو نسخهٔ هماعتبار که با هم نمیخوانند خودش منشأ اختلاف میشود. ترجمهٔ فارسی را برای تیم داخلی نگه دارید و متن اعتبار اسنادی را با نسخهٔ ملاک تطبیق دهید.
کدام قانون بر قرارداد صادرات حاکم باشد؟
ایران عضو کنوانسیون بیع بینالمللی کالا نیست، اما انتخاب قانون یک کشور عضو ممکن است کنوانسیون را هم بیاورد. در اینکه طبق مادهٔ ۹۶۸ قانون مدنی طرف ایرانی میتواند قانون خارجی برگزیند، میان حقوقدانان اختلاف است. در داوری بینالمللی، طبق مادهٔ ۲۷ قانون داوری تجاری بینالمللی، داور قواعد برگزیدهٔ طرفین را به کار میبرد. پیش از امضا بسنجید.
کِی باید متخصص قرارداد را بازبینی کند؟
پیش از آنکه چیزی شما را متعهد کند: پیش از فرستادن پیشفاکتوری که امضا یا پرداختش ممکن است قرارداد را ببندد، وقتی خریدار پیشنویس خودش را میفرستد، و پیش از گشایش اعتبار اسنادی. بازبینی بعد از امضا فقط میگوید چه چیزی را پذیرفتهاید؛ پیش از امضا هنوز میشود متن را عوض کرد.
منابع
- قانون مدنی، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (مواد ۱۹۱، ۲۲۱، ۲۲۷، ۲۲۹، ۲۳۰، ۳۳۹ و ۹۶۸)
- مجلهٔ بینالمللی پژوهش ملل (اردیبهشت ۱۴۰۲): بررسی اصل حاکمیت اراده در مادهٔ ۹۶۸ قانون مدنی و مادهٔ ۲۷ قانون داوری تجاری بینالمللی
- قانون داوری تجاری بینالمللی (۱۳۷۶)، مرکز پژوهشهای مجلس (مواد ۱، ۱۱ و ۲۷)
- قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، مرکز پژوهشهای مجلس (مادهٔ ۴۵۶)
- آنسیترال: وضعیت کنوانسیون بیع بینالمللی کالا (بررسیشده در ۱۵ آبان ۱۴۰۵)
- آنسیترال: متن کنوانسیون سازمان ملل متحد دربارهٔ قراردادهای بیع بینالمللی کالا (وین ۱۹۸۰)
- اتاق بازرگانی بینالمللی: اینکوترمز ۲۰۲۰
- اتاق بازرگانی بینالمللی: تاریخچهٔ اینکوترمز
- اتاق بازرگانی بینالمللی: فهرستوارسی و فلوچارت اینکوترمز ۲۰۲۰
- وزارت بازرگانی آمریکا: اینکوترمز را بشناسید
- وزارت بازرگانی آمریکا: روشهای پرداخت در تجارت بینالمللی
- دولت بریتانیا: ارزشگذاری گمرکی و اینکوترمز (بهروزشده در ۱۴ آوریل ۲۰۲۶)
پروندهٔ مشابه دارید؟ درخواست جلسه · در همین حوزه: مذاکرات تجاری، قراردادی و فروش